2025 hafızalarda nasıl yer alacak? Otokrasinin yükseldiği, demokrasinin dünyada son 50 yılın en düşük seviyesine geldiği bir yıl olarak mı hatırlayacağız? Yoksa toplumun itirazının yükseldiği, gençlerin kadınların, aktivistlerin örgütlü SES çıkardıkları bir yıl olarak mı? Gülseren Onanç “Bir Aktivistin Gözünden” değerlendirdi.
23 Mart 2025 İstanbul Adalet Protestoları Reuters Fotoğrafı
2025, dünya genelinde politikanın toplumsal sorunlara çözüm üretemediği bir yıl olarak tarihte yerini aldı. Bu nedenledir ki, 2025 yılı, siyaset eliyle demokrasi ve insan haklarının geriye çekildiği, otokrasinin yükseldiği bir yıl olarak hatırlanacak.
Her yıl siyasi haklar ve sivil özgürlükler temelinde ülkelerin özgürlük durumunu derecelendiren Freedom House; 2025 yılı için; Dünyanın her bölgesinde demokrasi, çoğulculuğu reddeden ve destekçilerinin dar çıkarlarını ilerletmek için denetimsiz güç talep eden popülist liderler ve gruplar tarafından saldırı altındadır” diyor.
Varieties of Democracy (V-Dem) Dünyada demokrasiyi farklı boyutlardan değerlendirip raporlayan bir kuruluş. 2025 raporunda “Demokrasi son 50 yılın en düşük seviyesine gerilemiştir. Dünya nüfusunun neredeyse dörtte üçü (%72’si ) artık otokrasiler altında yaşamaktadır. Bu oran,1978’den bu yana görülen en yüksek seviyedir.” diye yazıyor.
Trump, Batı Bloğu ve Güvenlik Politikaları
2025 yılında Dünya siyasetine Trump’ın damga vurduğunu söyleyebiliriz. Rusya–Ukrayna savaşı dördüncü yılına girerken, Amerikan başkanı Trump “Batı bloğunun” temel direği olan Amerika’nın bu rolü daha fazla sahiplenmeyeceğini dünyaya bildirirken, “herkes kendi başının çaresine baksın” dedi. NATO üzerinde baskı yaparak üye ülkelerin savunma harcamalarının GSMH’nin %5ine çıkarılması kararını almalarını sağlattı. İspanya dışında diğer AB ülkeleri savunma harcamalarını arttırma kararı aldı. Avrupa içine düştüğü güvenlik krizine çözümü savunma harcamalarını arttırarak aradı.
Korku Politikalarına Değil Sosyal Politikaya Yatırım Yapın
Benim iki akademisyen ile Politico.eu web sitesine yazdığımız makalede AB’nin gelecek korkusuna teslim olmaması gerektiğini, savunma harcamalarına yapacağı yatırımları sosyal politikalara yapması gerektiğiniz yazdık.
Savaş ve soykırıma karşı direniş ve vicdan
İsrail’in Gazze’de Filistin halkına uyguladığı sistematik şiddet, dünyanın gözleri önünde bir soykırıma dönüşürken Avrupa ve Amerika suskun kaldı. Uluslararası hukuk işlemedi.
Ama Üniversite kampüsleri ve meydanlar Filistin için adalet talebinin yükseldiği yerler oldular. Columbia Üniversitesi başta olmak üzere ABD ve Avrupa’daki pek çok kampüste öğrenciler ve akademisyenler Filistin’le dayanışmayı büyüttü. Buna karşın Amerika ve Avrupa’da Filistin halkına verilen destek gösteriler yasaklandı ve kriminalize edildi, göstericilere şiddet uygulandı.
Gazze’ye insani yardım ulaştırmak için denize açılan Simurg Filotillası, Greta Thunberg ve farklı ülkelerden insan hakları aktivistlerinin katılımıyla, devletlerin kaybettiği vicdani pusulayı bütün dünyaya hatırlattı.
Filistin Gerçeğini Dünyaya Duyuran Kadın Gazeteciler
Filistin halkı da bütün baskılara rağmen ülkelerini savunmaya devam ettiler. Filistin’de savaşa karşı direnen kadın gazeteciler, bombardıman altında, elektrik ve internet kesintileri arasında, çoğu zaman hedef alındıklarını bilerek yazdılar, kaydettiler ve tanıklık ettiler
Z Kuşağı “Korkunun Normalleşmesine Alışmayacağız”
2025, otoriter iktidarların baskılarını artırdığı bir yıl oldu. Bu baskıya ve ülkenin bir avuç siyaset eliti tarafından yozlaşmış bir şekilde yönetilmesine Z kuşağı gençleri itiraz ettiler. Gençler “korkunun normalleşmesine alışmayacağız” diyerek Sırbistan’da, Türkiye’de, Madagaskar’da, Nepal’de, Fas’ta ve Kenya’da sokaklara çıktı.
Yolsuzluğa, yoksulluğa ve geleceksizliğe itiraz ettiler.
Sırbistan’da tren istasyonu çöküşü sonrasında gençler ihmalin hesabının verilmesi gerektiğini savarak, günlerce iktidar karşıtı gösteriler yaptılar.
Türkiye’de Erdoğan yönetiminin, yargıyı siyasal bir araç olarak kullanarak muhalif belediye başkanlarını, siyasetçileri, gazetecileri ve hedef alması sonucunda üniversite öğrencileri haftalarca itirazlarını Üniversitelerde, meydanlarda gösterdiler. Gösteriler sırasında kullandıkları yaratıcı dil ve görsellik ile gülümseten bir muhalefet dili kurdular.
ABD’de Trump’ın göçmen karşıtı ve antidemokratik politikalarına karşı “No King” sloganı,
otoriterliğe karşı net ve sade bir itiraz dili yarattı.
Otoriter ve muhafazakâr iktidarların kadınların bedenini, görünürlüğünü ve kamusal varlığını denetim altına almaya çalıştığı ülkelerde, direniş en çok kadınlar üzerinden şekilleniyor. Afgan, İranlı, Suriyeli ve Mısırlı feminist aktivistlerin sürgünde bir araya gelerek kurduğu Femena, bu direnişin sınır tanımayan örneklerinden biri.
Türkiye’de Berrin Sönmez’in, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Cuma hutbesinde kadınların kıyafetine dair verilen “ahlâk ve tesettür” mesajlarına karşı başörtüsünü çıkararak yaptığı sivil itaatsizlik eylemi, bu küresel hattın yerel bir yankısı oldu.
“Bugün başörtümü hükümete ve dinî otoritelere atıyorum” diyerek konuşan Sönmez, tıpkı Afganistan’da kamusal hayattan silinmeye direnen kadınlar ve İran’da zorunlu örtünmeye karşı hayatını riske atan genç kadınlar gibi, kadın bedeninin bir iktidar alanı olmadığını hatırlattı.
İktidarlar İklim Krizi ile Mücadeleden Vazgeçerken, Yerel Vicdanın Ekolojik Demokrasi Talebi
2025 te, Küresel iklim müzakereleri COP30’da toplanmasına rağmen somut ve bağlayıcı sonuçlar üretemedi; birçok ülke, artan enerji talebini karşılamak adına yapması gereken taahhütleri yapmadı. Dünyanın en büyük emisyon üreticisi ABD’nin Başkanı Donald Trump’ın karbon emisyonlarını sınırlayan düzenlemeleri ortadan kaldıran ve fosil yakıt üretimini teşvik eden politikaları ile, uluslararası iklim kirizi ile mücadele hedeflerinden uzaklaşıldı.
Öte tarafta Brezilya’nın Belém kentinde düzenlenen 30. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı, ile eşzamanlı olarak düzenlenen alternatif Halklar Zirvesi’nin sonuç bildirgesi Halkların Deklarasyonu (Peoples’ Declaration) yerel vicdanın ısrarını dile getirdi. Halkların Deklarasyonu” yerli halkların egemenliğine ve doğrudan tazminata dayalı bir “ekolojik demokrasi” talebini dile getirdi.
Türkiye de çevre aktivizminin öncüleri kadınlar oldular. Gökçeyazı Türkmen Dağı Çevre Koruma ve Dayanışma Derneği, bölgedeki altın madeni projelerine karşı yerel halk ve kadınlarla birlikte örgütlü bir mücadele yürütmeye devam etti. “Siyanürlü sömürüye hayır” sloganıyla hareket eden topluluk, “ÇED Olumlu” kararının hukuk yoluyla iptal edilmesini sağlayarak önemli bir hukuki zaferi kazandı.
2025 yılını bir taraftan politikanın kriz yılı olarak değerlendirsek de, öte taraftan toplumsal itirazların yükseldiği, sivil aktivizmin direnişi örgütlediği bir yıl olarak da görebiliriz.
Politika karamsarlık üretirken, toplumsal direniş umut üretmeye çalışmaya devam etti.
Biz SES Eşitlik ve Dayanışma Derneği olarak toplumda demokrasinin, eşitliğin ve adaletin SES’i olanların sesini büyütmeye çalışıyoruz.
2026’da da kadınların, gençlerin ve aktivistlerin yanında durmaya devam edeceğiz.
2025 yılının sloganı ile bitirelim;
Kurtuluş yok tek başına
Ya hep beraber
Ya hiçbirimiz
Gülseren Onanç