Anayasa Mahkemesi’nin, Türk Medeni Kanunu’nda yer alan yoksulluk nafakasının “süresiz olarak” ödenmesini öngören hükmün iptaline karar vermesinin ardından nafaka tartışmaları yeniden kamuoyunda yer buldu. SES Eşitlik ve Dayanışma Derneği yönetim kurulu üyemiz Av. Tuğçe Şengezer; nafaka uygulamasının toplumsal temellerini ve boşanma sonrası yoksulluğu sosyal devlet bağlamında ele alıyor. Bu çerçevede hukuki düzenlemelerin; toplumsal gerçeklikler temelinde ve somut eşitsizlikler göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor.
Nafaka Tartışmasının Ötesinde: Boşanma Sonrası Kadın Yoksulluğu ve Sosyal Devletin Sorumluluğu
Anayasa Mahkemesi’nin Türk Medeni Kanunu’nun 175. maddesinde yer alan “süresiz olarak” ibaresini iptal etmesiyle birlikte, yıllardır belirli aralıklarla gündeme gelen nafaka tartışmaları yeniden başladı. Kararın gerekçesi henüz yayımlanmış değil. Bu nedenle bugün için Mahkeme’nin hangi anayasal değerlendirmeler sonucunda bu karara ulaştığını bilmiyoruz. Ancak kararın ardından başlayan tartışmaların önemli bir kısmı, yine nafakanın süresi etrafında şekilleniyor.
Oysa meselenin özü nafakanın kaç yıl süreceği değil. Asıl mesele, boşanma sonrasında ortaya çıkan yoksullaşma riskinin kim tarafından taşınacağı.
Uzun yıllardır nafaka tartışmaları, nafaka ödemekle yükümlü olan kişilerin yaşadığı sözüm ona mağduriyet iddiaları üzerinden yürütülüyor. Buna karşılık boşanma sonrasında yoksullaşan kadınların, çocuk bakımını tek başına üstlenen annelerin, yıllarca ücretsiz bakım emeği nedeniyle çalışma hayatından uzak kalanların ve ekonomik bağımsızlığını yeniden kurmaya çalışanların hikâyeleri aynı görünürlüğe sahip olmuyor.
Bu nedenle bugün sorulması gereken soru, nafakanın süresinin ne olacağı değil; kadınların neden hâlâ nafaka hakkına ihtiyaç duyduğudur. Nitekim nafaka hakkı, kadınların yoksullaşmasının nedeni değil; mevcut eşitsizliklerin yarattığı sonuçları hafifletmeye çalışan sınırlı bir hukuki güvencedir.
Nafaka Hakkı Neden Var?
Yoksulluk nafakası bir tarafı ödüllendirmek veya diğer tarafı cezalandırmak amacıyla oluşturulmuş bir kurum değildir. Bu kurumun varlık nedeni, evlilik sona erdiğinde tarafların aynı ekonomik koşullarda hayata devam etmemesidir.
Türkiye’de kadınlar hâlen bakım emeğinin büyük bölümünü üstlenmektedir. Çocuk bakımı, yaşlı bakımı, ev içi emek ve hane organizasyonu büyük ölçüde kadınların sorumluluğunda kalmaya devam etmektedir. Bu durum yalnızca günlük yaşamın paylaşımıyla ilgili değildir; kadınların eğitim hayatını, kariyer planlarını, gelir düzeylerini ve ekonomik bağımsızlıklarını doğrudan etkilemektedir.
Birçok kadın evlilik boyunca çalışma hayatına ara vermekte, daha düşük ücretli işlerde çalışmakta ya da tamamen işgücü piyasasının dışında kalmaktadır. Bu çoğu zaman bireysel tercihlerden değil, toplumsal koşullardan kaynaklanmaktadır.
Boşanma gerçekleştiğinde ise yıllar boyunca görünmeyen bu maliyet görünür hale gelir. Bir taraf ekonomik gücünü koruyarak hayatına devam ederken, diğer taraf çok daha sınırlı imkânlarla yeni bir hayat kurmaya çalışmaktadır. Nafaka hakkı tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle nafaka hakkını tartışırken yalnızca ödeme yükümlülüğüne odaklanmak, meselenin yalnızca bir kısmını görmek anlamına gelir.
Boşanma ve Yoksullaşma Arasındaki İlişki
Kadın örgütlerinin, baroların ve sahada çalışan kurumların yıllardır dikkat çektiği temel sorunlardan biri, boşanma sonrasında kadınların karşı karşıya kaldığı yoksullaşma riskidir.
Türkiye’de birçok kadın için boşanma yalnızca bir hukuki statü değişikliği değildir. Boşanma; gelir kaybı, barınma sorunu, çocuk bakımının finansmanı, yeniden istihdama katılma güçlüğü ve çoğu zaman daha derin bir ekonomik kırılganlık anlamına gelmektedir. Bu nedenle nafaka hakkı, yalnızca aile hukukuna ilişkin teknik bir mesele olarak değerlendirilemez. Nafaka hakkı aynı zamanda kadınların ekonomik haklarına, insan onuruna yaraşır yaşam koşullarına ve toplumsal eşitliğe ilişkin bir meseledir.
Nafaka hakkının tartışıldığı her durumda şu soru da sorulmalıdır: “Nafakanın sınırlandırılması halinde ortaya çıkacak ekonomik boşluğu hangi mekanizma dolduracaktır?”
Bugün bu soruya verilmiş somut bir cevap bulunmamaktadır.
Aynı Anayasa, Aynı Madde, Farklı Sonuç
Kararla ilgili en dikkat çekici hususlardan biri, Anayasa Mahkemesi’nin aynı düzenleme hakkında geçmişte farklı bir sonuca ulaşmış olmasıdır.
Anayasa Mahkemesi 2012 yılında aynı hükme ilişkin iptal talebini reddetmiş; boşanma sonrasında yoksulluğa düşen eşin korunmasını “sosyal devlet ilkesi” ve “ekonomik gerçeklikler” çerçevesinde değerlendirmişti. Kararda özellikle şu husus vurgulanmıştı: “Yoksulluk nafakasının amacı nafaka alacaklısını zenginleştirmek değildir. Yoksulluk nafakasıyla, boşanma sonucunda yoksulluk içine düşen eşin asgari yaşam gereksinimlerinin karşılanması düşünülmüştür. Yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için nafaka talep eden eşin boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olmasının yanı sıra, nafaka talep edilen eşin de nafaka ödeyebilecek ekonomik gücünün bulunması gerekmektedir. İtiraz konusu kuralda, boşanma sebebiyle yoksulluğa düşen eşi korumak için diğer eşin, koşulları bulunduğu sürece, herhangi bir süre sınırı olmaksızın yoksulluk nafakası vermesi düzenlenmiş olup bu yükümlülüğün sosyal hukuk devleti ilkesinin gereği olarak getirildiği kuşkusuzdur.”
Bugün ise aynı hüküm hakkında farklı bir sonuca ulaşılmıştır.
Elbette anayasal yorum zaman içerisinde değişebilir. Mahkemeler toplumsal dönüşümleri, değişen ihtiyaçları ve yeni hukuki yaklaşımları dikkate alabilir. Ancak böyle bir değişimin meşruiyeti, ortaya konulan gerekçenin ikna ediciliği ile doğrudan bağlantılıdır. Bu nedenle yayımlanacak gerekçeli karar yalnızca bir nafaka kararının gerekçesi olmayacaktır. Aynı zamanda Anayasa Mahkemesi’nin sosyal devlet ilkesini, eşitlik ilkesini ve kadınların ekonomik haklarını bugün nasıl yorumladığını da ortaya koyacaktır.
Üstelik burada dikkat çekici olan husus, 2012 yılından bu yana kadınların ekonomik kırılganlığını ortadan kaldıran yapısal bir dönüşümün gerçekleşmemiş olmasıdır. Kadınların işgücüne katılım oranları ile erkekler arasındaki fark devam etmektedir. Ücretsiz bakım emeği hâlâ büyük ölçüde kadınlar tarafından üstlenilmektedir. Boşanma sonrası kadın yoksulluğu hâlâ önemli bir sosyal politika sorunudur. Kadınların ekonomik bağımsızlığı önündeki yapısal engeller büyük ölçüde yerinde durmaktadır.
Bu nedenle bugün sorulması gereken soru yalnızca Mahkeme’nin neden farklı düşündüğü değil; kadınların ekonomik gerçekliği esaslı biçimde değişmemişken anayasal değerlendirmenin neden değiştiğidir.
Bu soru, hukuk devleti ilkesinin ve anayasal öngörülebilirliğin doğal bir sonucudur.
Sosyal Devlet İlkesi Tam Olarak Ne İçin Var?
Tartışmanın merkezinde yer alması gereken hususlardan biri de Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan sosyal devlet ilkesidir.
Sosyal devlet yalnızca ekonomik yardım yapan devlet değildir.
Sosyal devlet, fiilen eşit olmayan bireylerin aynı kurallara tabi tutulmasının adalet üretmeyeceğini kabul eden devlettir. Bu nedenle sosyal devlet anlayışı, hukuki eşitlik ile fiili eşitlik arasındaki farkı gözetmeyi gerektirir.
Kadınların işgücüne katılım oranlarının erkeklerden düşük olduğu, bakım yükünün eşit paylaşılmadığı, kreş ve bakım hizmetlerinin yetersiz kaldığı, ücret eşitsizliklerinin devam ettiği bir toplumsal yapıda, boşanma sonrasında ortaya çıkan ekonomik sonuçların kadınlar üzerinde daha ağır hissedilmesi şaşırtıcı değildir. Tam da bu nedenle sosyal devlet ilkesi, ekonomik açıdan kırılgan durumda bulunan kişilerin korunmasını gerektirir.
Bugün tartışılması gereken husus, nafakanın süresinin ne olacağı kadar, kadınların boşanma sonrasında neden hâlâ ekonomik olarak korunmaya ihtiyaç duyduğudur.
Eğer devlet kadınların boşanma sonrasında yoksullaşmasını önleyecek yeterli sosyal politikaları geliştirmemişse; bakım yükünü kamusallaştırmamışsa; erişilebilir ve yaygın bakım hizmetleri sunamamışsa; kadın istihdamını güçlendirememişse ve ekonomik eşitsizlikleri azaltamamışsa, boşanma sonrasında ortaya çıkan yoksulluk riskine karşı mevcut hukuki güvencelerin zayıflatılması sosyal devlet ilkesinin gerekleriyle nasıl bağdaşacaktır?
Bu soru bugün nafaka tartışmasının merkezinde yer almalıdır.
Çünkü sosyal devlet ilkesinin amacı, eşitsizlikleri görmezden gelmek değil; eşitsizliklerin yarattığı sonuçları azaltmaktır.
Eşitlik İlkesi Biçimsel Değil Maddi Bir İlkedir
Anayasa’nın 10. maddesinde güvence altına alınan eşitlik ilkesi, herkesin her durumda aynı kurallara tabi tutulması anlamına gelmez.
Gerçek eşitlik, farklı koşullarda bulunan kişilerin farklı ihtiyaçlarının dikkate alınmasını gerektirir.
Bu nedenle kadınların tarihsel ve yapısal olarak karşı karşıya kaldığı ekonomik dezavantajların hukuk tarafından gözetilmesi, eşitlik ilkesine aykırı değildir; tam tersine eşitlik ilkesinin bir gereğidir.
Bugün nafaka hakkına ilişkin yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü, kadınlar ve erkekler arasındaki ekonomik eşitsizlikleri görünmez kılan biçimsel bir eşitlik anlayışına dayanmaktadır. Oysa hukuk yalnızca normlara değil, toplumsal gerçekliğe de bakmak zorundadır.
Toplumsal gerçeklik ise boşanma sonrasında yoksullaşma riskinin kadınlar açısından hâlâ sistematik bir sorun olduğunu göstermektedir.
Sonuç
Kadınların nafakaya ihtiyaç duymadığı bir toplum elbette hepimizin ortak hedefi olmalıdır.
Ancak kadınların nafakaya ihtiyaç duymadığı bir toplumu inşa etmek ile kadınların mevcut nafaka hakkını sınırlandırmak aynı şey değildir.
Birincisi eşitliği güçlendirir. İkincisi ise mevcut eşitsizliklerin sonuçlarını daha ağır hale getirme riski taşır.
Nafaka hakkı yıllardır kamuoyunda çoğu zaman bir yükümlülük tartışması olarak ele alındı. Oysa nafaka hakkı özünde bir eşitlik meselesidir.
Kadınların bakım emeğini orantısız biçimde üstlenmeye devam ettiği, ekonomik bağımsızlığa erişimde yapısal engellerle karşılaştığı ve boşanma sonrasında daha yüksek yoksulluk riski taşıdığı bir toplumda nafaka hakkının zayıflatılması, yalnızca aile hukukuna ilişkin teknik bir değişiklik olarak değerlendirilemez.
Bu aynı zamanda sosyal devlet ilkesine, maddi eşitlik anlayışına ve kadınların ekonomik haklarına ilişkin bir tercihtir. Bu nedenle bugün tartışılması gereken şey yalnızca nafakanın süresi değildir. Tartışılması gereken şey, kadınların neden hâlâ boşanma sonrasında yoksullaştığı ve sosyal devlet ilkesinin bu tablo karşısında ne kadar etkili biçimde uygulanabildiğidir.
Nafaka hakkı bir ayrıcalık değil, eşitsizliğin sonuçlarına karşı geliştirilmiş hukuki bir güvencedir. Ve eşitsizlik ortadan kalkmadan, bu güvenceyi tartışmaya açmak kadınların yoksulluğunu değil, yalnızca görünürlüğünü azaltır.