Hindistan’da sınav sorularının sızdırılmasıyla ülke çapında eylemler gerçekleşti. Bir aydan uzun süredir devam eden eylemlerin öncülüğünü online olarak kurulan ve resmi olmayan Hamamböceği Partisi yaptı. Bir hicivle kurulan Hamamböceği Partisi; sınav sızıntılarını, işsizliği, hesap verilebilirliği ve demokrasi talebini gündeme getiren bir gençlik hareketine dönüştü. Milli Eğitim Bakanının istifasıyla hareket ilk kazanımını elde etti.
Hamamböceği Partisi Nasıl Kuruldu?
Geçtiğimiz Mayıs ayında Hindistan Yüksek Mahkemesi Baş Yargıcı bir duruşma sırasında ülkedeki işsiz gençleri “parazitlere” ve “hamam böceklerine” benzeten bir konuşma yaptı. ABD’de okumuş, 30 yaşında bir yeni mezun olan Abhijeet Dipke yargıcın sözlerini eleştirdi ve sosyal medyada şu çağrıyı yaptı: “Ya bütün hamam böcekleri bir araya gelseydi?”
Bu çağrıyla birlikte Dipke, Modi’nin iktidardaki Bharatiya Janata Partisi’ne (BJP) göndermede bulunan hiciv amaçlı Hamam Böceği Halk Partisi’ni (Cockroach Janta Party – CJP) kurdu. Dipke, parti için bir internet sitesi ve sosyal medya hesapları oluşturdu; hükümeti sert bir dille eleştiren alaycı bir manifesto yayımladı ve Hamamböceği Partisini “Sistem tarafından göz ardı edilen insanlar için bir siyasi parti.” olarak tanımladı.
Yalnızca iki hafta içinde CJP’nin Instagram hesabı 22 milyondan fazla takipçiye ulaştı, bu sayı Hindistan’ın iktidardaki BJP’sinin takipçi sayısının iki katından fazlaydı. Başlangıçta internet üzerinde yapılmış bir şaka gibi görünen Hamam Böceği Halk Partisi (CJP), Hindistan’da hoşnutsuzluk duyan milyonlarca gencin desteğiyle kısa sürede Başbakan Narendra Modi’nin güçlü sağcı hükümetine karşı ortaya çıkan en beklenmedik ve güçlü meydan okumalardan birine dönüştü.
Modi hükümeti, partinin X hesabını “ulusal güvenliğe tehdit oluşturduğu” gerekçesiyle yasakladı. Bunun üzerine Dipke yeni bir hesap açarak şu mesajı verdi: “Hamam böcekleri ölmez.”
Başlangıçta bir hiciv olarak doğan bu girişim zamanla ciddi bir siyasi harekete dönüştü. Hindistan’daki Z Kuşağı ve Y Kuşağı’nın büyük bir kısmı için CJP; kriz içindeki eğitim sistemine ve kendilerini sistematik biçimde yüzüstü bırakan iş piyasasına yönelik giderek büyüyen öfkelerinin sesi oldu. Yakın zamanda yayımlanan bir araştırmaya göre, Hindistan’da 25 yaşın altındaki üniversite mezunlarının yaklaşık %40’ı işsiz.
Sınav Sorularının Sızdırılması
Her yıl Hindistan Eğitim Bakanlığı, yükseköğrenim görmek isteyen öğrenciler ile devlet okulları ve üniversitelerde öğretim görevlisi olmak isteyen akademisyenler için bir dizi eleme sınavı düzenliyor. Milyonlarca adayın son derece sınırlı sayıdaki üniversite kontenjanları ve kamu kadroları için yarıştığı bu sistemde, tek bir sınav kişinin tüm ekonomik geleceğini belirleyebiliyor.
Mayıs ayında ülke genelinde yapılan sınavdan önce, sınav sorularını içerdiği iddia edilen bir dosya mesajlaşma uygulamaları üzerinden dolaşıma girdi. 2 milyondan fazla öğrencinin girdiği sınavın soruları bir kez daha en yüksek teklifi veren kişilere satıldı. Öğrenciler, sınavı tamamladıktan ancak iki hafta sonra bu sızıntıdan haberdar edildi. Bunun üzerine sınav iptal edildi ve milyonlarca öğrenci sınava yeniden girmek zorunda kaldı. Yerel basın, yıllarca emek vererek ve ailelerinin büyük maddi fedakârlıklarıyla hazırlandıkları sınava yeniden girmek zorunda kalacaklarını öğrenen en az 12 öğrencinin intihar ettiğini bildirdi.
Modi hükümeti, sınav skandalının sorumluluğunu üstlenmemekle suçlanıyor. Düzenlenen protestoların temel taleplerinden biri, birçok kişinin art arda yaşanan bu skandalların sorumlusu olarak gördüğü Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan’ın istifasıydı. Sınav sorularının sızdırılması, Modi hükümeti dönemindeki “yozlaşmış ve çökmüş” eğitim sisteminin bir göstergesi olarak değerlendirildi.
Öğrenciler üzerindeki başarı baskısı son derece ağır olduğu ifade ediliyor. 2 milyondan fazla öğrenci yalnızca 130 bin kontenjan için mücadele ediyor. Birçok aile, çocuklarını bu son derece zor tıp sınavlarına hazırlatabilmek için ömür boyu biriktirdikleri tasarrufları harcıyor ve ciddi borç yükü altına giriyor. Günümüzde Hindistan’da özel ders ve sınav hazırlık kurslarına yapılan harcamaların, devletin yükseköğretime ayırdığı toplam bütçeyi bile aşmış olduğu ifade ediliyor.
İlk Offline Eylem
CJP’nin ilk kitlesel sokak protestosu, Haziran ayının başında Yeni Delhi’de düzenlendi. Göstericiler, Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan’ın istifasını talep etti. Hareketin kurucusu Abhijeet Dipke, protestoya liderlik etmek üzere ABD’den Hindistan’a döndü; önce Delhi’deki gösterilere, ardından ülkenin farklı bölgelerindeki etkinliklere öncülük etti.
Bir aydan uzun süre boyunca yüzlerce genç, Delhi’deki Jantar Mantar protesto alanında kamp kurdu. Pazartesi günü ise Parlamento’ya doğru büyük bir yürüyüş düzenlediler. CJP’nin kurucusu Abhijeet Dipke yürüyüş sırasında şu sözleri dile getirdi: “Bu ülkenin gençleri artık korkmayacak; mücadele edecek. Hükümet için biz sadece böcekler olabiliriz ama biz yaşıyoruz ve haklarımız için savaşabilecek güçteyiz.”
Aynı ayın ilerleyen günlerinde CJP destekçileri Delhi’de ikinci büyük protestolarını gerçekleştirdi. Bu kez, Eğitim Bakanı görevden ayrılıncaya kadar alanı terk etmeyeceklerine dair söz verdiler.
Gösterilere, Hindistan’ın Ladakh bölgesinden tanınmış mühendis ve eğitim aktivisti Sonam Wangchuk da katıldı. Wangchuk, bir önceki yıl yürüttüğü aktivizm nedeniyle hükümet tarafından terörle mücadele yasaları kapsamında gözaltına alınmış ve tutuklanmıştı. Wangchuk, öğrencilerle dayanışma amacıyla Gandhi’nin yöntemini örnek alan bir açlık grevine başlayacağını ve Eğitim Bakanı istifa edene kadar yemek yemeyeceğini açıkladı. Açlık grevinin 20. gününde, pazar sabahı erken saatlerde Delhi polisi Wangchuk’u zorla protesto alanından çıkararak isteği dışında devlet hastanesine götürdü. Polis bunun sağlığını korumak amacıyla yapıldığını savunurken, Wangchuk’un eşi olayı “hukuka aykırı bir gözaltı” olarak nitelendirdi. Hastane yatağından açıklama yapan Wangchuk, CJP destekçilerine pazartesi günü Parlamento’ya yürüyerek Eğitim Bakanı Pradhan’ın istifasını talep etmeleri çağrısında bulundu.
Pazartesi günü düzenlenen CJP protestosu, son yıllarda Hindistan’da hükümet karşıtı gerçekleştirilen en büyük gösterilerden biri hâline geldi. Kalabalığın büyük bölümünü öğrenciler ve gençler oluştururken, sınav soru sızıntılarından etkilenen öğrencilerin aileleri de protestolara yoğun katılım gösterdi. Kendilerini gururla “hamam böcekleri” olarak tanımlayarak sokaklara çıkan birçok gösterici, Modi yönetimi altında protesto etmenin ciddi riskler taşıdığını da kabul etti. Narendra Modi döneminde BJP, hükümet, medya ve yargı üzerinde eşi benzeri görülmemiş ölçüde güç toplarken; devlet, siyasi muhalifleri ve hükümeti eleştirenleri sistematik biçimde hedef almakla suçlanıyor.
Cumartesi günü kalabalığa hitap eden Dipke, hareket uğruna özgürlüğünü feda etmeye hazır olduğunu belirterek şöyle konuştu: “Şakayı bir devrime dönüştürdük.”
Hamam Böceği Hareketi, başlangıçta hiciv amaçlı bir internet protestosu olarak ortaya çıktı. Ancak kısa sürede, sınav sorularının sızdırılması, genç işsizliği ve hükümetin hesap verebilirliği talepleri etrafında örgütlenen, ülke çapında gençlerin öncülük ettiği kitlesel bir harekete dönüştü.
Hamamböcekleri Ne İstiyor ?
Hamam Böceği Hareketi, başlangıçta hiciv amaçlı bir internet protestosu olarak ortaya çıktı. Ancak kısa sürede, sınav sorularının sızdırılması, genç işsizliği ve hükümetin hesap verebilirliği talepleri etrafında örgütlenen, ülke çapında gençlerin öncülük ettiği kitlesel bir harekete dönüştü.
Ekonomistlere göre milyonlarca genç Hintlinin yaşadığı hayal kırıklığının en önemli nedenlerinden biri, yeterli sayıda iş bulunmaması ya da mevcut işlerle gençlerin sahip olduğu nitelikler arasında ciddi bir uyumsuzluk olması. Hindistan’daki Azim Premji Üniversitesi tarafından yayımlanan yakın tarihli bir araştırmaya göre, yükseköğretime erişim artmış olmasına rağmen 25 yaşın altındaki gençlerin %40’ı işsiz.
Komşu ülkeler Nepal, Bangladeş ve Sri Lanka’da gençlerin öncülük ettiği hareketler hükümetlerin devrilmesine yol açarken, Hindistan’da son yıllarda bu ölçekte kitlesel muhalefet gösterileri oldukça nadir hâle gelmişti. Modi liderliğindeki Bharatiya Janata Partisi (BJP), 12 yıllık iktidarı boyunca hem merkezi yönetimde hem de eyaletlerde benzeri görülmemiş ölçüde güç topladı. Aynı zamanda hükümet, muhaliflerini düzenli olarak tutuklamak ve baskı altına almakla suçlandı; bu durum ülkede muhalefet ve farklı görüşlerin dile getirilmesi için çok dar bir alan bıraktı.
CJP hareketi öncelikle büyük yıkıma yol açan sınav soru sızıntılarının sorumlularının hesap vermesini sağlamak ve Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan’ın istifasını talep etmek amacıyla ortaya çıkmış olsa da, pazartesi günkü protestoların ardından hâkim olan görüş bunun artık tek bir meseleyle sınırlı olmadığı yönündeydi. Birçok kişi için bu protestolar, Hindistan gençliğinin ilk kez ortak bir siyasi ses bulduğu an olarak değerlendirildi.
Ekonomi ya da mühendislik okumayı hedefleyen Miher; protestolara katılmasında kendisini en çok etkileyen kişinin Sonam Wangchuk olduğunu söyledi. Miher, “O, hiçbirimizi tanımıyor. Benim için hayatını riske atarken ben evde oturup bunu nasıl izleyebilirim?” sözleriyle duygularını dile getirdi.
Orantısız Polis Şiddeti
Delhi Polisi, göstericilerin Parlamento’ya yürümesine izin vermedi. Kent genelindeki yollar bariyerlerle kapatıldı, internet erişimi kesildi ve protestocular Parlamento’nun yaklaşık 1,5 kilometre uzağındaki belirlenmiş bir gösteri alanında polis tarafından kuşatıldı. Kalabalık Parlamento’ya doğru ilerlemeye çalıştığında polis coplu müdahale ve göz yaşartıcı gaz kullanarak şiddete başvurdu. Bu müdahale, CJP liderleri ve muhalefet siyasetçileri tarafından sert şekilde eleştirildi.
Polisin göstericileri sopalarla darp ettiği ve sürükleyerek gözaltına aldığı anlara ait görüntüler sosyal medyada hızla yayıldı ve kamuoyunda büyük tepki yarattı. Videolarda, genç protestocuların ağlayarak polislere kendilerine vurulmaması için yalvardığı, bazılarının ise geri adım atmadan yerlerinde durarak polis şiddetine maruz kaldığı görüldü.
CJP liderleri, pazartesi günü düzenlenen protestolarda 150 göstericinin yaralanarak hastaneye kaldırıldığını açıkladı. Delhi Polisi ise “şiddet içeren protestolar” sırasında 118 polis memurunun yaralandığını duyurdu. Hukukçu örgütlerine göre ise yaklaşık 70 protestocu gözaltına alındı.
Muhalefet Partileri’nden Harekete Destek
Muhalefet siyasetçileri, Hindistan Ulusal Kongresi Partisi lideri Rahul Gandhi öncülüğünde çarşamba günü Delhi’deki Parlamento binası önünde toplandı. Ellerinde Dharmendra Pradhan’ın istifasını talep eden pankartlar taşıdı.
Parlamento Genel Kurulu’nda ise muhalefet milletvekillerinin, Modi hükümetinden pazartesi günü gençlere yönelik protestolarda uygulanan polis şiddeti ve sınav skandallarına ilişkin açıklama yapılmasını talep etmesi üzerine oturumlar askıya alındı.
Rahul Gandhi, Modi’nin resmî konutu önünde oturma eylemi düzenledikten sonra polis tarafından kısa süreliğine gözaltına alındı. Gandhi, Başbakan Narendra Modi’yi “Hindistan gençliğinin geleceğini yok etmekle” suçladı.
Eğitim Bakanı Pradhan İstifa Etti
25 Temmuz Cumartesi günü Milli Eğitim Bakanı Pradhan’ın istifa ettiğini duyurmasıyla gençlik hareketi ve Hamamböceği Partisi ilk kazanımını elde etti. Pradhan’ın istifası Narendra Modi’nin başbakanlığı döneminde kamuoyu baskısı sonucunda gerçekleşen ilk bakan istifası oldu. Eğitim Bakanlığı görevine ise Pralhad Joshi atandı.
Pradhan, X hesabından Hintçe yayımladığı bir açıklamayla istifasını duyurdu. Açıklamasında, “Gençlerin beklentilerine, hayallerine ve umutlarına saygı duyduğunu” belirten Pradhan, son günlerde yaşanan olaylardan dolayı “derin üzüntü duyduğunu” ifade etti. Açıklamasında şu ifadelere yer verdi: “Jantar Mantar’da ve ülke genelinde yaşanan gelişmeler karşısında; ülke karşıtı unsurların bu durumu istismar etmesini önlemek, ulusal birliği korumak, tek bir Hintli öğrencinin bile geleceğinin hukuki süreçler nedeniyle belirsizliğe sürüklenmesine engel olmak ve çocuklarımızın zamanlarını derslerine ayırarak kariyerlerini inşa etmelerine odaklanmalarını sağlamak amacıyla istifamı Başbakan’a sundum.”
İstifa haberinin ardından Jantar Mantar’da kutlamalar gerçekleştirildi. CJP’nin kurucusu Abhijeet Dipke, X hesabından yaptığı açıklamada mücadelenin henüz sona ermediğini söyledi. Dipke, iptal edilen kritik tıp fakültesi giriş sınavının ardından intihar eden öğrencilerin aileleri için mücadele etmeyi sürdüreceklerini ve bu ailelerin gerekli tazminatı almasını sağlayana kadar çabalarına devam edeceklerini belirtti. Ayrıca, 20 Temmuz’da Parlamento’ya yürümeye çalışan CJP destekçilerine karşı orantısız güç kullanan polis memurları hakkında işlem yapılması yönündeki çağrısını tekrarladı. “Unutmayın, hamam böceğine bulaşmayın.” sözleriyle açıklamasını tamamladı.