2026 Nobel Barış Ödülü, Güney Afrikalı hukukçu Navi Pillay’a verildi. Norveç Nobel Komitesi, Pillay’ın barışı ve uluslararası hukuku güçlendirme çalışmalarını ödüllendirdi. Karar, savaş suçlarının ve soykırımın soruşturulmasının barış mücadelesindeki yerini yeniden gündeme getiriyor.
2026 Nobel Barış Ödülü, Güney Afrikalı hukukçu Navi Pillay’a verildi. Norveç Nobel Komitesi, Pillay’ın barışı ve uluslararası hukuku güçlendirme çalışmalarını ödüllendirdi. Karar, savaş suçlarının ve soykırımın soruşturulmasının barış mücadelesindeki yerini yeniden gündeme getiriyor. Pillay’ın çalışmalarında kadınlara yönelik cinsel şiddetin uluslararası hukukta tanınması da önemli bir yer tutuyor. Bu nedenle ödül, kadınların savaş sırasında yaşadıklarının nasıl belgelendiği ve faillerin nasıl hesap verdiği açısından da anlam taşıyor.
Apartheid Karşıtı Mücadeleden Uluslararası Mahkemelere
Navi Pillay, Güney Afrika’nın Durban kentinde, apartheid rejimi altında yaşayan Hint Tamil kökenli bir ailede doğdu. Hukuk kariyerine ayrımcılık ve dışlanmayla mücadele ederek başladı. Daha sonra Güney Afrika Yüksek Mahkemesinde, Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesinde ve Uluslararası Ceza Mahkemesinde görev aldı. 2008 ile 2014 yılları arasında BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliğini yürüttü.
Bu görevler, farklı ülkelerde yaşanan şiddeti aynı temel soruyla ilişkilendiriyor. Devletler ve yöneticiler, yaptıklarının hesabını kime verecek?
Hukukun varlığı tek başına bu soruyu cevaplamıyor. Suçların belgelenmesi, tanıkların dinlenmesi ve sorumluların yargılanabilmesi gerekiyor. Pillay’ın kariyeri, bu süreçlerin kurulması ve işletilmesi etrafında şekilleniyor.
Kadınların Yaşadıkları Yargılamanın Parçası Oldu
Pillay’ın görev yaptığı Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesinin 1998 tarihli Akayesu kararı, cinsel şiddetin hukuki olarak değerlendirilmesinde önemli bir dönüm noktası oldu. Kararda tecavüz ve cinsel şiddetin, korunan bir grubu tamamen veya kısmen yok etme kastıyla işlendiğinde soykırım fiilleri oluşturabileceği kabul edildi.
Bu ayrım önemli. Her cinsel şiddet suçu aynı hukuki koşullara sahip değil. Ancak kadınların bedenlerine yönelen saldırılar, bir topluluğu yok etmeyi amaçlayan şiddetin parçası olabiliyor.
Kadınların anlatılarının yargılamaya girmesi, yaşananların nasıl adlandırıldığını da değiştiriyor. Savaşın içinde meydana gelen şiddet, koşulların kaçınılmaz sonucu gibi görüldüğünde sorumluluk belirsizleşiyor. Suç olarak ele alındığında ise kimlerin yaptığı, kimlerin emrettiği ve kimlerin engellemediği sorulabiliyor.
Pillay, kadın hakları örgütü Equality Now’ın kurucuları arasında da yer alıyor. Kadınların haklarına ilişkin çalışmaları, mahkeme salonlarının dışında da sürdü.
Gazze İçin Hazırlanan Rapor
Pillay’ın yakın dönemdeki çalışmalarından biri, İşgal Altındaki Filistin Toprakları ve İsrail hakkında oluşturulan BM Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonunun başkanlığıydı.
Komisyon, Eylül 2025’te yayımladığı incelemede İsrail’in Gazze’de Filistinlilere karşı soykırım işlediği sonucuna ulaştı. İsrail ise raporu reddetti. Bu bulgu bir soruşturma komisyonunun değerlendirmesi. Bir mahkemenin kesin hükmüyle aynı anlama gelmiyor.
Bu farkı korumak, raporun önemini azaltmıyor. Hangi kurumun hangi yetkiyle konuştuğunu açık tutuyor. Belgelenen ihlallerin yargı süreçlerine taşınması ve sorumlular hakkında işlem yapılması ise ayrı aşamalar.
Asıl soru, ortaya konulan bulguların insanların hayatında neyi değiştirdiği. Bir ihlalin kayda geçirilmesi, o ihlalin durdurulduğu anlamına gelmiyor. Adalet talebi, belgelemeyle birlikte koruma ve hesap verme mekanizmalarının işlemesini de gerektiriyor.
Uluslararası Hukuk Baskı Altında
Nobel Komitesi, ödülün gerekçesinde hukukun üstünlüğünü barışın temellerinden biri olarak gösterdi. Reuters’ın aktardığı açıklamada uluslararası hukuk kurumlarının baskı ve saldırı altında olduğuna da dikkat çekildi.
Ödülün açıklandığı gün ABD, Uluslararası Ceza Mahkemesine yönelik yeni yaptırımlar uyguladı. Pillay ise ödülü uluslararası suçlardan hayatta kalanlara ve adalet için çalışanlara adadı.
Bu gelişmeler birlikte düşünüldüğünde, karar uluslararası adalet kurumlarını savunan bir mesaj olarak okunabilir. Ancak bir kurumu desteklemek, onun bütün sorunlarını çözdüğü anlamına gelmez.
Mahkemelerin bağımsız çalışabilmesi, tanıkların korunması ve kararların uygulanması gerekiyor. Hukuki süreçlerin siyasi baskıyla karşılaştığı bir ortamda bu koşulların her biri ayrıca savunulmalı.
Ödülün Ötesinde Ne Değişecek?
Pillay’ın Nobel Barış Ödülü alması, yıllardır sürdürülen insan hakları çalışmalarını görünür kılıyor. Fakat ödül, şiddetten hayatta kalanlar için kendiliğinden güvenlik veya adalet sağlamıyor.
Kadınların tanıklıkları dinlendiğinde ne yapılacak? Belgelenen suçlar hangi süreçlere taşınacak? Güçlü devletlerin veya yöneticilerin sorumluluğu söz konusu olduğunda aynı hukuk işletilebilecek mi?
Pillay’a verilen ödülün açtığı tartışma burada önem kazanıyor. Barışı konuşurken şiddetin kimlere yöneldiğini, kimler tarafından uygulandığını ve nasıl karşılıksız bırakıldığını da konuşmak gerekiyor.
Bir insanın yaşadığının suç olarak tanınması önemli bir başlangıç. Adalet ise o kişinin güvenle yaşayabildiği, sözünün dikkate alındığı ve failin hesap verdiği yerde karşılık buluyor.
Alina Çalaz