İspanya’da 87 yaşındaki Maricarmen Abascal’ın evinden tahliye edilmesi ve ardından hayatını kaybetmesi; yıllardır büyüyen konut krizine yönelik öfkeyi ülke çapında protestolara dönüştürdü. Barınma hakkı geniş kesimleri ortak kesen bir konu olarak siyasi bir mücadele alanına dönüştü. Hükümetin konut düzenlemelerinin parlamentoda reddedilmesi ve erken seçim kararı ise krizi İspanya siyasetinin merkezine taşıdı.
Ne Oldu?
İspanya’da yıllardır büyüyen konut krizi, 87 yaşındaki Maricarmen Abascal’ın evinden tahliye edilmesinin ardından ülke çapında protestolara dönüştü. Bir yatırım şirketinin satın aldığı evde yaşayan Abascal’dan taşınmasını istemesi ve ardından kirasını yüzde 230 artırması, yaşlı kadının bu bedeli karşılayamamasına ve evinden çıkarılmasına yol açtı. Olay, İspanya’da giderek daha fazla insanın karşı karşıya kaldığı barınma sorununu yeniden gündeme taşıdı.
Tepkilerin büyümesi üzerine şirket, Abascal’ın eski evine daha düşük bir kira bedeliyle geri dönmesini kabul etti. Ancak Abascal evine dönemedi ve çarşamba gecesi hastanede hayatını kaybetti. Tahliye edilmesiyle başlayan süreçte Abascal, ülkedeki konut krizinin sembol isimlerinden biri hâline geldi.
Olayın ardından İspanya’nın farklı şehirlerinde gösteriler düzenlendi. Protestocular, kiraların düşürülmesini, tahliyelerin sona erdirilmesini ve hükümetin “akbaba fonları” olarak adlandırdığı yatırım fonlarının konut satın almasının yasaklanmasını talep etti. Gösteriler Madrid başta olmak üzere birçok şehirde devam ederken başkentteki Puerta del Sol Meydanı’na yaklaşık 1.200 çadır kuruldu. Meydanlarda kurulan protesto kampları ve planlanan yürüyüşler, konut krizine yönelik toplumsal tepkinin büyüklüğünü ortaya koydu.
Protestoculara göre sorun yalnızca kiraların yüksek olması değil, konutun bir barınma ihtiyacından çok yatırım ve kazanç aracı olarak görülmesi. Gösterilere katılanlar, yatırım fonlarının satın aldıkları evlerde kiraları artırarak mevcut kiracıları evlerinden çıkmaya zorladığını savunuyor. Kısa dönemli turistik kiralamalar da konut piyasasındaki baskıyı artıran unsurlar arasında gösteriliyor.
Protestolara katılan 19 yaşındaki öğrenci Jorge Moreno’ya göre konut, uzun süredir istismara açık bir ticari faaliyet alanına dönüşmüş durumda. Benzer görüşler, protestocuların yanı sıra İspanyol halkı ve hükümet temsilcileri tarafından da dile getiriliyor.
Abascal’ın tahliyesi, yıllardır devam eden konut krizine yönelik öfkenin görünür bir toplumsal harekete dönüşmesinde belirleyici oldu. İspanya’da kiralar ve konut fiyatları yükselirken, özellikle gençlerin ve düşük gelirli kesimlerin uygun fiyatlı konuta erişimi giderek zorlaşıyor.
Konut Krizi Herkesi Etkiliyor
İspanya’daki konut krizi, kiraların ve ev fiyatlarının gelirlerden çok daha hızlı yükselmesiyle belirginleşiyor. Gayrimenkul platformu Idealista’nın verilerine göre ülkede kiralar 2015’ten bu yana yüzde 87 arttı. Aynı dönemde ücretlerdeki artışın yüzde 28’de kalması, konut maliyetleriyle gelirler arasındaki farkın giderek açıldığını gösteriyor. Konut fiyatları da son on yılda yüzde 63 yükseldi.
Artan maliyetler, özellikle gençleri, düşük gelirli kesimleri ve göçmenleri etkiliyor. İspanya Gençlik Konseyi’nin bu yıl yayımladığı verilere göre ülkede ortalama kira aylık 1.176 avroya ulaştı. Bu tutar, 30 yaşın altındaki kişilerin ortalama maaşının yüzde 98,7’sine karşılık geliyor. Böylece gençlerin kendi başlarına ev tutabilmeleri ve ekonomik bağımsızlıklarını kazanmaları zorlaşıyor. Birçok genç 30’lu yaşlarına kadar ailesiyle yaşamayı sürdürürken, yeni gelen göçmenler küçük daireleri başka ailelerle paylaşmak zorunda kalıyor. Uzun süredir yaşadıkları mahallelerdeki kiraları karşılayamayanlar ise başka bölgelere taşınmak zorunda kalıyor.
Kriz, özellikle büyük şehirlerde daha ağır hissediliyor. Madrid’de kiralar son on yılda yüzde 100’den fazla artarken, yalnızca son bir yıldaki artış yüzde 10 oldu. Barselona ve Madrid, metrekare başına sırasıyla 23,80 ve 22,70 avroluk kiralarla ülkenin en pahalı şehirleri arasında yer alıyor.
İspanya hükümetinin verilerine göre kiracıların yüzde 26’sı gelirlerinin ortalama yüzde 40’ını kira ve faturalara harcıyor. Avrupa Birliği genelinde bu durumda olan kiracıların oranı ise yüzde 18. Bu tablo, konut krizinin yalnızca ev bulma sorunundan ibaret olmadığını, hane bütçelerini de ciddi biçimde zorladığını gösteriyor.
İspanya Merkez Bankası, ülkede yaklaşık 750 bin konutluk bir açık bulunduğunu tahmin ediyor. Bankanın başkan yardımcısı Soledad Núñez, açığın 2028’e kadar bir milyona ulaşabileceği uyarısında bulundu. Kurumun daha önce paylaşılan yaklaşık 700 bin konutluk açığa ilişkin tahmini de arz ile talep arasındaki dengesizliğin boyutunu ortaya koyuyor.
2021-2025 yılları arasında İspanya’da yaklaşık 1,2 milyon yeni hane kuruldu. Bu artışta, ülkenin ekonomik büyümesine önemli katkı sağlayan göçmenlerin gelişi de etkili oldu. Buna karşılık aynı dönemde inşa edilen yeni konut sayısı 500 binin altında kaldı. Dolayısıyla yeni hane sayısı ile konut üretimi arasındaki fark, piyasadaki baskıyı artırdı. Konut üretiminin yavaşlamasında birden fazla etken rol oynadı. Avro Bölgesi krizinin ardından İspanya’nın inşaat sektörü küçüldü. Covid-19 salgınından sonra inşaat malzemelerinin maliyetleri önemli ölçüde yükseldi. Siyasi uzlaşma eksikliği de yeni konut inşasını zorlaştıran hukuki engellerin aşılmasını güçleştirdi.
Kısa dönemli turistik kiralamalar ve yatırım fonlarının konut piyasasındaki rolü de tartışmanın diğer önemli boyutları. Protestocular, evlerin yatırım amacıyla satın alınmasının ve turistik kiralamaya yönlendirilmesinin uzun dönemli kiralık konut arzını daralttığını savunuyor. Hükümet de konut maliyetlerini artıran spekülatif yatırımlara karşı önlem alınması gerektiğini belirtiyor.
Kriz, kamuoyunda da geniş bir karşılık bulmuş durumda. İspanya nüfusunun yüzde 42’den fazlası konuta erişimi en önemli sorunlarından biri olarak görüyor. Sosyolojik Araştırmalar Merkezi’nin (CIS) araştırmasına göre katılımcıların yüzde 76,3’ü herkesin konuta erişimini güvence altına almak için devletin piyasaya gerektiği ölçüde müdahale etmesini destekliyor. Yüzde 79’u ise konutun anayasal bir hak olarak önceliklendirilmesi gerektiğini düşünüyor. Ayrıca yüzde 72, en az 10 konuta sahip olanlara daha yüksek vergi uygulanmasını; yüzde 76, kısa dönemli turistik konaklamalara sınır getirilmesini destekliyor. Boş konutların kamulaştırılmasını destekleyenlerin oranı ise yüzde 40.
Bu veriler, konut krizinin yalnızca belirli toplumsal grupları ilgilendiren bir mesele olmaktan çıktığını gösteriyor. Konuta erişim, geniş kesimlerin gündelik yaşamını etkileyen ve siyasi karar alıcılar üzerinde giderek daha fazla baskı oluşturan temel bir sorun hâline gelmiş durumda.
Hükümetin Önerdiği Kararnameler Reddedildi, Sánchez Parlamentoyu Feshetti
Konut krizinin büyümesi, Başbakan Pedro Sánchez liderliğindeki Sosyalist hükümetin üzerindeki baskıyı artırdı. Hükümet, özellikle kiracıların korunması ve spekülatif yatırımların sınırlandırılması amacıyla acil önlemler hazırladı. Ancak bu düzenlemelerin parlamentoda reddedilmesi, konut krizini aynı zamanda siyasi bir mücadele alanına dönüştürdü.
İlk kararname paketi, kırılgan durumdaki kiracıların tahliyelerinin 2030’a kadar askıya alınmasını, 2028’den önce sona erecek kira sözleşmelerinin iki yıl uzatılmasını, turistik dairelere daha yüksek vergi uygulanmasını ve “akbaba fonları” olarak adlandırılan yatırım fonlarının konut satın almasının sınırlandırılmasını öngörüyordu. İkinci kararname ise kira sözleşmelerinin otomatik olarak yenilenmesini içeriyordu. Bu düzenleme, sol partilerin ve Kiracılar Sendikası’nın temel talepleri arasında yer alıyordu.
Muhafazakâr Halk Partisi (PP) ve aşırı sağcı Vox, iki kararnameye de karşı çıkacaklarını önceden açıklamıştı. Merkez sağ çizgideki, bağımsızlık yanlısı Junts per Catalunya (JxCat) partisinin de kararnamelere karşı çıkacağını açıklaması, düzenlemelerin parlamentoda kabul edilmesini engelledi.
Kararnamelerin reddedilmesi, Sánchez hükümetinin konut krizine yönelik politikalarının önündeki siyasi engelleri ortaya koydu. Hükümet, konutu yalnızca piyasada alınıp satılan bir mal olarak gören yaklaşıma karşı olduğunu savunurken, muhalefet partileri önerilen düzenlemelere destek vermedi.
Kararnamelerin reddedilmesi üzerine Sánchez, parlamentoyu fesh etti ve 29 Kasım’da erken seçim gerçekleşeceğini duyurdu. Sánchez konut sorununu seçim gündeminin merkezine taşımayı da hedefliyor. Ağustos 2027’de gerçekleşecek genel seçimlerin öne alınması, hükümet açısından önemli bir siyasi risk anlamına geliyor. Anketler, Halk Partisi ile Vox arasında kurulabilecek sağcı bir ittifakın iktidara gelme ihtimaline işaret ediyor. Bu nedenle Sánchez, konut krizine çözüm üretme iddiasını rakiplerinden ayrışmak ve seçmen desteğini korumak için kullanmaya çalışıyor.
Bununla birlikte, hükümetin konut krizini çözmekte geç kaldığı eleştirisi de gündemde. 2018’den bu yana başbakanlık yapan Sánchez’in destekçileri, hükümetin kiracıları korumaya yönelik girişimlerini öne çıkarırken, muhalefet bu adımların yıllardır devam eden sorunu çözmek için yeterli olmadığını savunuyor.
Önceki Tekliflerin Ruhunu Taşıyan İki Yeni Kararname
Parlamentoda reddedilen düzenlemelerin ardından Sánchez hükümeti, benzer hedefleri koruyan iki yeni kararname hazırladı. Toplam 21 önlemden oluşan yeni paket, konut kiralamayı veya satın almayı kolaylaştırmayı, kırılgan durumdaki kiracıların tahliyeye karşı korunmasını uzatmayı ve spekülatif gayrimenkul alımlarını yasaklamayı amaçlıyor.
Yeni düzenlemeler, oda kiralamalarının denetlenmesini ve sezonluk kiralamalara yeni vergi getirilmesini de içeriyor. Bunun yanında, kira ödemelerini düzenli yapan kiracılara ve ev sahiplerine vergi avantajları sağlanması planlanıyor. Hükümet daha önce de bazı bölgelerde orantısız kira artışlarını sınırlamaya imkân tanıyan bir düzenlemeyi yürürlüğe koymuştu.
Sánchez, parlamentoda reddedilen önlemlerin ideolojik sınırları aşan bir toplumsal desteğe sahip olduğunu savunuyor. Kamuoyunun işlevini yerine getirmeyen bir konut piyasasının düzenlenmesini istediğini belirten başbakan, yeni kararnamelerle hükümetin krizi çözme konusundaki kararlılığını seçmenlere göstermeyi amaçlıyor.
Parlamentonun alt ve üst kanatlarının feshedilmesinin ardından yeni kararnameler, parlamento oturumda değilken görev yapan daimi kurulda oylanacak. Alt meclisin yapısını yansıtan 69 üyeli kurulda hükümetin en az bir kararnameyi kabul ettirebilecek desteğe ulaşması bekleniyor.
Konut Krizi Seçimin Yönünü Değiştirmeye Yetecek mi?
İspanya’daki konut krizi, yaklaşan genel seçimlerin sonuçlarını etkileyebilecek en önemli konulardan biri hâline geldi. Kiraların on yılda yüzde 87 artması, konut fiyatlarının yükselmesi ve gençlerin gelirlerinin neredeyse tamamını kiraya ayırmak zorunda kalması, seçmenlerin hükümetten beklentilerini artırıyor. Maricarmen Abascal’ın tahliyesinin ardından düzenlenen protestolar ise bu memnuniyetsizliğin ne kadar güçlü bir toplumsal tepkiye dönüşebileceğini gösterdi.
Sánchez açısından protestolar iki yönlü bir anlam taşıyor. Bir yandan sekiz yıllık iktidarının ardından konut krizini çözemediği eleştirileriyle karşı karşıya. Diğer yandan, muhalefetin hükümetin acil önlemlerini reddetmesi, konut meselesini seçim kampanyasının merkezine yerleştirmesine imkân tanıyor. Başbakan, kiracıların haklarını korumaya ve spekülatif yatırımları sınırlamaya yönelik politikalarını öne çıkararak seçmen desteğini yeniden artırmayı hedefliyor.
Ancak anketler, Sánchez’in önündeki zorlu tabloya işaret ediyor. İspanyol Sosyalist İşçi Partisi (PSOE), aylardır Halk Partisi’nin gerisinde bulunuyor. Halk Partisi önde olsa da tek başına mutlak çoğunluğa ulaşması beklenmiyor. Bu durumda partinin hükümet kurabilmek için Vox’un desteğine ihtiyaç duyması veya aşırı sağla koalisyon kurması gündeme gelebilir. Böyle bir gelişme, İspanya’nın 1975’te Francisco Franco’nun ölümünün ardından demokrasiye dönmesinden bu yana aşırı sağın ilk kez hükümette yer alması anlamına gelebilir.
Sánchez’in seçim kararı yalnızca konut kriziyle ilgili değil. Azınlık koalisyon hükümeti, parlamentoda uzun süredir zorlanıyor ve 2023’ten bu yana bütçe kabul ettiremedi. İktidar çevresindeki yolsuzluk iddiaları ve hükümetin Ceuta’daki kitlesel geçişlere yönelik yaklaşımı da başbakan üzerindeki baskıyı artırıyor. Bu koşullarda erken seçim, Sánchez için iktidarını korumaya yönelik yüksek riskli bir hamle olarak görülüyor.
Konut krizi, hükümetin seçmenlere ulaşabileceği güçlü bir başlık sunuyor. Konutun anayasal bir hak olarak güvence altına alınmasını ve devletin piyasaya müdahale etmesini destekleyen geniş kesimlerin varlığı, bu konunun partiler arasındaki geleneksel ideolojik ayrımları aşabildiğini gösteriyor. Sánchez, konut krizine karşı attığı adımları sağ muhalefetin tutumuyla karşılaştırarak seçmenleri harekete geçirmeyi umuyor
Maricarmen Abascal’ın tahliyesiyle görünür hâle gelen kriz, artan kiralar, yetersiz konut arzı ve barınma hakkına erişimdeki eşitsizliklerin, toplumun geniş kesimlerini etkileyen bir soruna dönüştüğünü gösterdi. Protestolar bu sorunun siyasi gündemdeki ağırlığını artırırken, yaklaşan seçimler hükümetin ve muhalefetin konut politikaları konusunda nasıl bir yol izleyeceğini belirleyecek. Konut krizi, bir yandan Sánchez’in iktidarını koruma mücadelesinin, diğer yandan İspanya’da barınma hakkının nasıl güvence altına alınacağına ilişkin daha geniş bir tartışmanın merkezinde yer alıyor.