Endometriozis yaygın, karmaşık ve çoğu zaman gözden kaçan bir hastalık. Katıldığımız bir seminerde Prof. Dr. Ertan Sarıdoğan ve Prof. Dr. Taner Usta, erken tanının, uzman bakımının ve kişiye özel tedavinin kadınların hayatını nasıl değiştirebileceğini anlatıyor.
Pek çok kadın, tanı konmadan önce yıllarca yaşamı zorlaştıran adet ağrıları ve kronik pelvik ağrıyla yaşıyor. Bu kadınların birçoğunda yanıt endometriozis görülüyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre hastalık, dünya genelinde üreme çağındaki her on kadından birini, yani yaklaşık 190 milyon kişiyi etkiliyor ve ortalama tanı süresi dört ile on iki yıl arasında değişiyor. Pek çok kişi için bu yıllar ağrılarının “sadece kötü geçen bir adet” olduğunun söylendiği yıllar olarak hafızalarına kazınıyor.
Endometriozisin yaygınlığı ve tanı koyma süresi arasındaki uçurum Acıbadem Kadın Sağlığı Semineri’ndeki endometriozis oturumunun çıkış noktasıydı. Katılımcıların birçoğu belirtilerini anlamak ve sağlık durumlarının kontrolünü ele almak için gelmişti; ancak gün aynı zamanda dinlemeye ayrılmıştı. Bilgi ve deneyim paylaşımıyla, hastaların ve hekimlerin endometriozisli kadınların daha erken tanı aldığı, daha iyi bilgilendirildiği ve daha iyi desteklendiği bir gelecek için birlikte çalışabileceğini savundular. Seminer kadın sağlığının birçok alanını kapsadı; biz burada endometriozise odaklanıyoruz.
Jinekolojik Cerrahi Profesörü Prof. Dr. Ertan Sarıdoğan, endometriozis oturumunu hastalığın ne olduğunu ve nasıl teşhis edildiğini anlatarak açtı. Ardından sözü, yine Jinekolojik Cerrahi Profesörü olan Prof. Dr. Taner Usta’ya bıraktı; Usta da endometriozisin nasıl yönetildiği ve tedavi edildiği konusuna geçti.
Yaygın Ama Hâlâ Ölçmekte Zorlandığımız Bir Hastalık
Prof. Sarıdoğan söze bir tanımla başladı. Endometriozis, rahim iç zarına, yani endometriuma benzeyen dokunun rahmin dışında bulunmasıdır. Yakından ilişkili bir durum olan adenomiyozis ise bu dokunun rahmin kas duvarının içine doğru büyümesiyle ortaya çıkar ve ikisi sıklıkla bir arada görülür.
Endometriozis yaygındır, ancak tam olarak ne kadar yaygınlık derecesini belirlemek zordur. Pelvik ağrı ya da gebe kalmada güçlük nedeniyle yardım arayan kadınlarda çok sık rastlanır. Genel nüfusta ise tahminler her on kadından biri ile her yirmi kadından biri arasında değişmekte. Hastalık östrojene bağımlı olduğu için büyük ölçüde üreme yıllarıyla sınırlı. Regl başlamadan önce nadiren görülür ve menopozdan sonra gerileme eğilimindedir. Her etnik ve sosyal kökenden kadını etkiler.
Prof. Sarıdoğan, tıp kariyerine başladığında hekimlere endometriozisin esas olarak üreme çağının ileri yıllarındaki kadınları etkilediğinin öğretildiğini hatırlattı. Bugün bunun yanlış olduğunu biliyoruz. Hastalık hayatın erken dönemlerinde başlayabilir ve kökleri muhtemelen ergenliğe dayanır.
Araştırmalar bazı örüntülere işaret ediyor. Endometriozis hiç gebe kalmamış kadınlarda daha sık görülüyor. Kısa regl döngüsüne sahip kadınlarda da daha yaygındır; çünkü 28 günlük yerine 21 günlük bir döngü, her yıl daha fazla regl ve dolayısıyla daha fazla kanama anlamına gelir. Regli yoğun geçen kadınlar da daha yüksek risk taşır. Ortak payda, regl kanının hacmidir. Aile öyküsü de önemli; annesinde ya da kız kardeşinde endometriozis bulunan bir kadının riski, genel nüfusa göre birkaç kat daha yüksektir.
Esrarengiz Hastalık
Endometriozisin nasıl geliştiği hâlâ tartışma konusu ve Prof. Sarıdoğan muhtemelen birden fazla mekanizmanın rol oynadığını açıkladı. En yaygın kabul gören açıklama retrograd (geriye doğru) menstrüasyondur. Adet sırasında kanın tamamı vajinadan dışarı atılmaz. Bir kısmı fallop tüpleri yoluyla geriye, karın boşluğuna akar ve beraberinde pelvik yüzeylere tutunabilecek endometrium hücrelerini taşır. Bu açıklama risk faktörleriyle de tutarlıdır: karın boşluğuna ne kadar çok kan ulaşırsa, hastalık olasılığı o kadar artar.
Ancak bu teorinin tüm hikâyeyi açıklayamayacağı da belirtildi. Retrograd menstrüasyon neredeyse herkeste görülür. Adet sırasında karın içine bakan çalışmaların kadınların yaklaşık %90’ında orada kan bulduğunu ve bu kadınların çoğunun hiçbir zaman endometriozis geliştirmediğini vurgulandı. Hücrelerin tutunmasını sağlayan başka bir şey olmalıdır. Bu etken genetik olabilir. Hastalığı olan kadınların endometrium hücreleri tutunma ve doku içine yayılma konusunda alışılmadık derecede yetenekli olabilir ya da vücudun savunma sistemi bu hücreleri temizlemekte başarısız olabilir.
Başka yollar da hastalığın daha sıra dışı görünümlerini açıklamaya yardımcı olur. Bazı hücreler metaplazi adı verilen bir süreçle bir türden diğerine dönüşebilir; bu durum, göğüs boşluğunun zarı gibi yerlerdeki endometriozisi açıklayabilir. Hücreler kan ya da lenf damarları yoluyla da taşınabilir; bu da kol ve bacaklarda görülen nadir vakaları açıklayabilir. Cerrahi işlemin kendisi de hücreleri yayabilir; endometriozisin bazen sezaryen izlerinde gelişmesinin nedeni budur.
Pek Çok Biçim, Pek Çok Yer
Endometriozisin tek bir görünümü yoktur. Pelvis zarı üzerinde yüzeysel lekeler ya da kabarcıklar şeklinde ortaya çıkabilir. Yumurtalıklarda, kahverengileşip koyulaşan eski kanla dolu kistler oluşturabilir; bu kistlere bilinen adlarını, yani “çikolata kisti” adını veren de budur. Ya da endometrium dokusu ve skar dokusunun karışımından oluşan derin nodüller biçiminde görülebilir. Bunların bir zamanlar nadir olduğu düşünülürdü, ancak artık çok daha sık tanınıyor. Bazı durumlarda organlar birbirine yapışabilir: yumurtalıklar pelvis duvarına, rahim bağırsağa. Prof. Sarıdoğan tam da bu şekilde bozulmuş pelvislerin cerrahi görüntülerini gösterdi ve bu bozulmanın endometriozisin gebe kalmayı zorlaştırmasının nedenlerinden biri olduğunu açıkladı. Bazı lezyonlar klasik kahverengi ya da mavi renkte değil, soluk skar dokusu şeklinde görünecek kadar belirsizdir ve neye bakacağını bilmeyen bir cerrah bunları kolayca gözden kaçırabilir.
Endometriozis vücudun neredeyse her yerinde görülmüştür. En sık yumurtalıkları ve pelvis zarını, bağırsak ile vajina arasındaki boşluğu, bağırsak duvarının kendisini, apandisi ve mesaneyi etkiler. Sezaryen, miyom ameliyatı ya da epizyotomi izlerinde de ortaya çıkabilir.
Ağrı, Yorgunluk ve Doğurganlık
Belirtiler genel olarak iki gruba ayrılır. Birincisi regl sırasında, cinsel ilişki sırasında, dışkılama sırasında görülen ağrıdır. Yorgunluk en sık bildirilen belirtilerden biridir. Prof. Sarıdoğan’ın belirttiği gibi, hayatının büyük bölümünü ağrıyla geçiren biri için bu pek de şaşırtıcı değildir.
İkinci grup doğurganlıkla ilgilidir. Endometriozis gebe kalmakta zorlanan kadınlarda daha sık görülür; ancak Prof. Sarıdoğan endometriozisin kısırlık anlamına gelmediğinin de altını çizdi. Hastalığı olan kadınların çoğu gebe kalır. Bebek sahibi olmayı denemeden önce tanı alan bir kadının, hastalığının yaygınlığına ve diğer etkenlere bağlı olarak, doğal yolla gebe kalma şansı hâlâ yüksektir.
Daha az görülen belirtiler arasında bağırsaktan döngüsel kanama ya da idrarda kan bulunur. Bunlar nadirdir, çünkü hastalık bu organların iç yüzeyine nadiren ulaşır. Sezaryen izinde, adet dönemlerinde şişen ve daha çok ağrıyan ağrılı bir şişlik, skar endometriozisinin klasik bir işaretidir.
Tanı: Cerrahiden Uzaklaşma
Tanı dikkatli bir öykü almakla başlar, ancak belirtiler pek çok başka durumla örtüşür. On yıllar boyunca laparoskopi, yani karın boşluğunun kapalı (anahtar deliği) yöntemle incelenmesi, tanıda altın standart olarak kabul edildi. Prof. Sarıdoğan laparoskopinin hem tanıda hem tedavide hâlâ bir yeri olduğunu, ancak görüntüleme yöntemlerinin artık daha yaygın kullanıldığını açıkladı. İstisna, cerrahi olmadan görülmesi hâlâ zor olan çok yüzeysel lezyonlardır. Ultrason yaygın olarak erişilebilir ve son derece doğrudur, ancak yalnızca deneyimli ellerde. Prof. Sarıdoğan’a göre bu, Birleşik Krallık’ta ve başka yerlerde temel sorunlardan biridir: derin endometriozisi güvenilir biçimde saptayabilecek uzmanlığa sahip yeterli sayıda ultrasonografi uzmanı henüz yoktur. Yumurtalık kistlerini görmek kolaydır, ancak derin nodüller daha zordur ve bu açığı kapatmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır. MR ise ilk basamak test olmaktan çok, esas olarak cerrahinin planlanmasında yararlıdır.
Buzdağının Görünen Yüzü
Prof. Usta tedavi yönetimine bir imgeyle başladı: buzdağı olarak endometriozis. Uzmanların zamanlarını ileri evre hastalıkla geçirdiğini, ancak birçok genel jinekoloğun hastalığı güvenle teşhis edecek ya da iyi tedavi edecek bilgiden yoksun olduğunu söyledi. Endometriozisi meslektaşlar yerine hastalara anlatmanın da zor olduğunu kabul etti. Hastalık karmaşıktır ve onu sade bir dille açıklamak özen gerektirir.
Endometriozisi sessiz bir salgın olarak tanımladı ve Türkiye’de iki milyon kadının bu hastalıkla yaşadığını tahmin etti. Hastalık kronik ağrıya yol açar, doğurganlığı etkiler ve yaşam kalitesine ciddi zarar verebilir. Maliyetleri kliniğin çok ötesine, kaybedilen iş günlerine, tedavi masraflarına ve ilişkiler üzerindeki baskıya kadar uzanır. Birleşik Krallık’ı farkındalık yaratmada önde gelen ülkelerden biri olarak övdü ve erken tanıyı sağlayan şeyin hastalar ile kamuoyu arasındaki farkındalık olduğunu vurguladı.
Bir Asırlık Değişim
Prof. Usta’nın konuşmasının en çarpıcı bölümlerinden biri, endometriozisin neden bugün her zamankinden daha önemli olabileceğini açıklıyordu. Bir asır önce kadınlar genellikle çok sayıda gebelik geçirir, her birinin ardından adet görmedikleri aylarca süren emzirme dönemleri yaşarlardı. Bugün insanlar daha geç evleniyor, gebeliği erteliyor ve daha az çocuk sahibi oluyor ya da hiç olmuyor.
Aynı zamanda yaşam süresi önemli ölçüde uzadı; dolayısıyla kadınlar artık hastalıkla ve sonuçlarıyla çok daha uzun süre yaşıyor. Çevresel endokrin bozucuların, Batı tipi beslenmenin, yaşam tarzının ve genetiğin de rol oynayabileceğini öne sürdü.
Görüntüyü Değil, İnsanı Tedavi Edin
Prof. Usta’nın konuşmasının özü basit bir ilkeydi: yalnızca görüntüyü değil, insanı tedavi edin. Endometriozis tanısı alan hastalar çoğu zaman internette araştırma yapıyor, olası en kötü sonuçlarla karşılaşıyor ve korkuya kapılıyor. Oysa hastalığın türü ve yaygınlığı son derece önemlidir. Yapışıklığı ve organ hasarı olmayan küçük bir yumurtalık kisti yalnızca takip gerektirebilir.
Yaygın bazı yanlış inanışlara da karşı çıktı. Gebelik endometriozisi tedavi etmez, ancak baskılayabilir. Daha fazla hastalık her zaman daha fazla ağrı anlamına gelmez: ileri evre hastalığı olan bazı kadınlar az ağrı bildirirken, sınırlı hastalığı olan bazıları ciddi biçimde acı çeker. Histerektomi tek başına bir çözüm değildir. Ağrısını tedavi etmek için rahmi alınan, ancak ağrısı devam eden bir hastasını hatırlattı. Cerrahi de her zaman ilk adım değildir. Pek çok kadın yalnızca ilaç tedavisiyle iyi sonuç alır; ancak bazıları için cerrahiyi ertelemek yanlış bir tercih olur.
Doğru tedavi, kadının başlıca belirtilerine, gebe kalmak isteyip istemediğine ve ne zaman istediğine, hastalığın yerleşim yerine ve kendi tercihlerine bağlıdır. Prof. Usta’ya göre ağrı kesiciler bazı kadınlara yardımcı olur, ancak tedavinin temelini oluşturmaz. Kombine doğum kontrol hapları, progestinler, hormonlu spiral ve implantlar dahil olmak üzere hormonal seçenekler pek çok kadın için uygundur.
Cerrahi Ne Zaman Anlamlı?
Prof. Usta’ya göre cerrahi birkaç durumda bir seçenek hâline gelebilir: ilaç tedavisine rağmen ağrı şiddetli seyrettiğinde, bir organ risk altında olduğunda, kist çok büyük olduğunda, yırtıldığında ya da enfekte olduğunda veya doğurganlık öncelik taşıdığında. Ancak her hastanın buna ihtiyacı olmadığını açıkça belirtti. Bazı cerrahların hastalığı “kesip çıkarmanın” tek çözüm olduğuna inandığını, bazı doğurganlık uzmanlarının ise yalnızca ilaç tedavisini tercih ettiğini söyledi. Ona göre doğru olan, dengede ve her hasta için dikkatli bir seçim yapmaktadır.
Cerrahinin amacı hastalığı ortadan kaldırmak, organları korumak ve normal anatomiyi yeniden sağlamaktır. Bu, kanama, enfeksiyon, organ hasarı ve yumurtalık rezervinin kaybı gibi gerçek riskler taşıyan karmaşık bir iştir. Ve onun ifadesiyle, “tek kişilik bir gösteri değildir”. İyi sonuçlar; kolorektal cerrahlar, ürologlar, radyologlar, gastroenterologlar ve fizyoterapistlerden oluşabilecek bir ekibe bağlıdır.
Tedavi etmek kadar dinlemek
İki konuşma birlikte ele alındığında, yaygın, karmaşık ve çoğu zaman ancak yıllarca süren belirtilerin ardından teşhis edilen bir hastalığı gözler önüne serdi. Endometriozis ergenlikte başlayabilir, ancak tanı ve tedavi her zaman cerrahi gerektirmez. Hastalığı olan pek çok kadın doğal yolla gebe kalırken, bazıları doğurganlık desteğine ihtiyaç duyar. Tedavi, gerektiğinde uzman katkısıyla, her bireyin belirtilerini, önceliklerini ve koşullarını yansıtmalıdır.
Bu yazı, 26 Eylül 2026’da Londra’daki Royal College of Surgeons’da düzenlenen Acıbadem Kadın Sağlığı Semineri’nde yapılan sunumlara dayanmaktadır. Yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır. Endometriozis belirtileri olan herkes aile hekimine ya da bir kadın hastalıkları uzmanına başvurmalıdır.