Hindistan’da son aylarda siyasetin seyrini değiştiren protestolar yaşandı. Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan istifa etti. Protestoların öncülüğünü yapan “Hamamböceği Partisi” (Cockroach Janta Party – CJP) ulusal gündemini açıkladı. Ardından gerçekleşen ara seçimlerde Bharatiya Janata Partisi (BJP), uzun süredir elinde tuttuğu bazı güvendiği seçim bölgelerinde beklenmedik yenilgiler aldı. Peki son aylarda yaşanan bu siyasi dönüşüm Hindistan siyaseti açısından ne ifade ediyor?
Hamamböceği Partisi ve Jantar Mantar Protestoları
Hindistan’da geçtiğimiz aylarda başlangıçta çevrimiçi bir siyasi hiciv hareketi olarak ortaya çıkan Cockroach Janta Party (CJP) etkili protesto hareketlerinden biri oldu ve Hindistan siyasetinde yeni bir dönemi başlattı. Hareket, kısa sürede Delhi’deki Jantar Mantar’da kitlesel bir öğrenci protestosuna dönüştü. Protestoların temelinde eğitim sistemindeki sorunlar, sınavlardaki usulsüzlükler, NEET sınavındaki soru sızıntısı ve CBSE’nin ekran üzerinden değerlendirme sistemine ilişkin tartışmalar bulunuyordu. Protestoların sonucunda Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan istifa etmek zorunda kaldı. Bu, kamuoyu baskısı karşısında geri adım atmamakla övünen Modi hükümeti açısından önemli bir gelişmeydi.
Eğitim politikalarına yönelik tepkilerle başlayan protestolar kısa sürede daha geniş bir demokratik hak mücadelesine dönüştü. Arundhati Roy’un da dikkat çektiği üzere, protestonun sonunda tartışma tek bir bakanın sorumluluğunun çok ötesine taşınmış, Hindistan’daki yönetim sisteminin bütünüyle ilgili daha geniş bir sorgulamaya dönüşmüştü. Protestolarda Müslümanlar, Hindular, Hristiyanlar, Sihler ve Budistler ile farklı kast ve sınıflardan insanların bir araya gelmesi de dikkat çekti.
Bu hareketin dikkat çekici yönlerinden biri, hükümetin geleneksel siyasi kutuplaştırma araçlarının protestocular üzerinde aynı ölçüde etkili olmamasıydı. Eğitim ve sınav sistemi gibi toplumun geniş kesimlerini doğrudan ilgilendiren bir mesele üzerinden yükselen hareketi yalnızca belirli bir kimlik veya siyasi aidiyet üzerinden tanımlamak kolay değildi.
Üstelik protestolar yalnızca Delhi ile sınırlı kalmadı. Madhya Pradesh’te Adivasiler Ken-Betwa nehir bağlantı projesine karşı çıkarken, Uttarakhand’da köylüler ağaçların toplu kesilmesini protesto etti. Greater Nicobar Adaları’ndaki çevresel tahribat, Manipur’daki kriz, işsizlik ve yükselen fiyatlar da ülke genelindeki huzursuzluğun farklı boyutlarını oluşturdu.
Pradhan’ın istifasının ardından CJP, Jantar Mantar’daki eylemini sona erdirdi. Ancak hareketin kurucusu Abhijeet Dipke, istifanın “yalnızca başlangıç” olduğunu vurguladı. Dipke ayrıca hareketin yeni bir lider kültü yaratmasına karşı çıktı ve Hindistan’ın tek bir kişinin kahramanlaştırılması nedeniyle büyük zarar gördüğünü söyledi. Protestolara katılanların önemli bir bölümü için ise bu eylemler, hayatlarındaki ilk siyasi protesto deneyimiydi. Bu nedenle hareket Hindistan’da bir tür “Z kuşağı siyasi uyanışı” olarak da tanımlandı.
Modi Hükümeti Seçim Kaybetti
Protestoların siyasi etkisinin yalnızca sokaklarla sınırlı kalmadığı, Ağustos ayındaki ara seçimlerde ortaya çıkan sonuçlarla daha görünür hale geldi.
BJP, yaklaşık otuz yıldır elinde tuttuğu Bihar’daki Bankipur seçim bölgesini kaybetti. BJP açısından son derece güvenli kabul edilen bu bölgede, seçim stratejistliğinden siyasetçiliğe geçen Prashant Kishor’un kurduğu Jan Suraaj Partisi önemli bir zafer kazandı. Kishor, BJP adayı Neeraj Kumar Sinha’yı 19.324 oy farkla mağlup etti. Kishor 64.151 oy alırken Sinha’nın oy sayısı 44.827’de kaldı.
Aynı ara seçimlerde Madhya Pradesh’teki Datia seçim bölgesini de Kongre kazandı. BJP adayı Ashutosh Tiwari’ye karşı yarışan Kongre adayı Ghanshyam Singh, 66.757 oyla seçimi kazandı; Tiwari ise 60.741 oy aldı. BJP yalnızca Gujarat’taki Manjalpur seçim bölgesini rahat biçimde koruyabildi.
Bu sonuçların özellikle Bankipur açısından sembolik önemi büyük. BJP bu seçim bölgesini 1995’ten beri kaybetmemişti. Dahası Bankipur, BJP’nin ulusal başkanı Nitin Nabin ve babasıyla doğrudan bağlantılı, partinin örgütsel gücünün ve kaynaklarının yoğun biçimde kullanıldığı bir bölgeydi. Böyle bir bölgede alınan yenilgi, BJP’nin yalnızca tarihsel üstünlüğüne güvenemeyeceğini gösteren önemli bir işaret olarak değerlendiriliyor.
Bununla birlikte, bu sonuçları ülke çapında kesin bir siyasi yön değişikliğinin kanıtı olarak okumak için henüz erken. Delhi merkezli siyasi analist Ajoy Bose’un dikkat çektiği gibi, Bankipur’daki yenilgi doğrudan protestolara bağlanamayabilir. Ancak Bihar’ın öğrenci protestolarının önemli merkezlerinden biri olması nedeniyle iki gelişmenin kamuoyu algısında birbirinden bağımsız değerlendirilmesi de zor. Bose’a göre asıl değişim, BJP’nin seçim makinesinin artık yenilmez görülmemeye başlamasında yatıyor.
Yine de BJP açısından sorun yalnızca tek bir seçim bölgesini kaybetmek değil. Bankipur’da sekiz aydan kısa bir sürede 53.472 oy kaybedilmesi, seçmen davranışında ciddi bir değişime işaret ediyor. Bu durum, kamuoyunda artan hayal kırıklığı ve öfkenin artık sandıkta da karşılık bulabileceği düşüncesini güçlendiriyor.
Seçim sonuçlarının arkasındaki toplumsal hoşnutsuzluğun merkezinde ise özellikle gençlerin sorunları bulunuyor. İşsizlik, eğitim sistemi, sınavlardaki usulsüzlükler ve öğrencilere yönelik polis müdahalesi giderek BJP hükümetiyle özdeşleşen daha geniş bir yönetim krizinin sembollerine dönüşmüş durumda. Hindistan nüfusunun yaklaşık üçte ikisinin 35 yaşın altında olması, genç seçmenlerin siyasi ağırlığını daha da artırıyor. Notlarda yer alan verilere göre resmi genç işsizlik oranı yüzde 16 iken, 15-25 yaş arasındaki mezunların yaklaşık yüzde 40’ı, 25-29 yaş arasındaki mezunların ise yüzde 20’si işsiz.
BJP Başkanı Nitin Nabin, çoğunluğu Z kuşağından oluşan protestocuları seçim kampanyası sırasında “ülkeyi parçalamaya adanmış bir virüs ve hamamböceği çetesi” olarak nitelemişti. Bankipur’daki yenilginin ardından ise parti “kapsamlı bir iç değerlendirme” yapacağını açıkladı. BJP içinden kaynaklar da yenilginin, partinin en sadık seçmenlerinin dahi fikir değiştirebileceğini gösterdiğini kabul etti.
Uluslararası Konjonktürün Etkisi
Son aylarda Hindistan’daki siyasi atmosferin yalnızca iç gelişmeler değil, uluslararası alanda yaşanan gelişmelerle birlikte ele alınması gerekir. Yorumcular bu çerçevede, Modi hükümetinin yarattığı güçlü ve “yenilmez” liderlik imajının aşındığını dile getiriyor. Pakistan’la yaşanan çatışmanın ani biçimde sona ermesi ve ABD Başkanı Donald Trump’ın çatışmanın sona ermesinde kendi müdahalesinin belirleyici olduğu yönündeki ısrarlı açıklamaları, Yeni Delhi hükümetinin askeri ve diplomatik kapasitesine ilişkin algıyı zedeledi. Bunun üzerine Modi’nin İsrail’e verdiği açık destek ve İran savaşı sırasında Hindistan’ın uluslararası konumunun zayıfladığı yönündeki görüntü, hükümetin yıllardır öne çıkardığı Hindistan’ın yükselen küresel güç olduğu anlatısını da sarstı. İran savaşı aynı zamanda ekonomik sonuçları gündelik hayata taşıdı; özellikle milyonlarca insanın mutfak tüpü temin etmekte zorlanması, dış politikanın ekonomik maliyetlerini doğrudan halkın gündelik yaşamına yansıttı. Bunlara Ayodhya’daki Ram Tapınağı’na ilişkin yolsuzluk iddiaları ve öğrenci protestoları da eklendiğinde, hükümetin hem içeride hem dışarıda güçlü ve başarılı yönetim imajını koruması daha da zorlaştı.
Hamamböceği Partisi Ulusal Ajandasını Açıkladı
CJP, protestoların ardından siyasetten çekilmek yerine ülke çapında bir toplumsal harekete dönüşme yolunu seçti. Hareket, 6 Ağustos’ta “Kya Bolti Public” başlıklı ulusal gündemini açıkladı ve 1 Eylül’den itibaren ülke genelinde gençlerle doğrudan temas kuracağı bir kampanya başlatacağını duyurdu. Amaç, farklı bölgelerdeki gençlerin sorunlarını dinleyerek vatandaşların öncülüğünde bir “Gençlik Reform Şartı” oluşturmak.
CJP’nin gündemi dört temel başlık üzerine kuruluyor: kapsamlı eğitim reformu, eğitim ile istihdam arasındaki bağın güçlendirilmesi, kurumların hesap verebilirliği ve demokratik hakların savunulması. Hareket, şimdilik seçimlere katılan klasik bir siyasi partiye dönüşmek istemediğini özellikle vurguluyor. CJP liderliği, Hindistan’ın yeni bir siyasi partiden ziyade ideolojik sınırları aşan, anayasal değerleri savunan ve hükümeti dışarıdan politika değişikliğine zorlayan güçlü bir toplumsal harekete ihtiyacı olduğunu savunuyor.
Abhijeet Dipke’nin ifadesiyle “Kya Bolti Public” kampanyası, halkın ülkenin mevcut durumuna ilişkin düşüncelerini ve karşı karşıya kaldıkları sorunları anlamaya yönelik olacak. Dipke ayrıca son 10-12 yılda hükümetin toplum üzerinde yarattığı korkunun artık sona erdiğini ve insanların yeniden sokağa çıkmaya başladığını ifade ediyor.
Bu açıdan CJP’nin gelecekteki rolü, seçimlere katılmasından ziyade siyasi gündemi belirleme kapasitesine bağlı olabilir. Hareketin liderleri, demokratik kurumlara duyulan güveni yeniden tesis etmek ve işsizliği temel siyasi meselelerden biri haline getirmek istediklerini söylüyor.
Ne Değişti? Tüm Bu Olanlar Gelecek İçin Ne İfade Ediyor?
Son aylarda yaşanan gelişmelerin en önemli sonucu, Modi’nin yıllar boyunca inşa ettiği “yenilmez lider” imajının ilk kez ciddi biçimde tartışmaya açılması olabilir.
Modi’nin siyasi gücü büyük ölçüde kendisini Hindistan milliyetçiliğinin ve “ulusal çıkarın” tek gerçek temsilcisi olarak konumlandırmasına dayanıyordu. Rakipleri ve eleştirmenleri ise kolaylıkla “ulusal çıkara karşı” veya “Hindistan karşıtı” olmakla suçlanabiliyordu. Jantar Mantar’daki “hamamböcekleri” ise bu siyasi söylemi tersine çevirdi: Kendilerine yöneltilen suçlamaları alaya aldılar ve protestolarını kimlik siyaseti yerine eğitim gibi toplumun geniş kesimlerini ilgilendiren somut sorunlar üzerinden kurdular.
Bu nedenle hareketin gençlerin eğitim sistemine yönelik öfkesinin dışında da toplumda karşılık buluyor. On yılı aşkın süredir iktidarda bulunan bir hükümet artık “sistemin” işleyişindeki temel sorunlardan sorumlu tutuluyor. Sınavların dahi güvenilir biçimde yürütülememesi, hükümetin hesap verebilirliği konusunda daha geniş bir sorgulamaya yol açıyor.
Dharmendra Pradhan’ın istifası da bu açıdan sembolik önem taşıyor. Modi hükümeti açısından uzun süre temel meselelerden biri, bakanların ve hükümetin kamuoyu baskısına rağmen geri adım atmamasıydı. Pradhan’ın istifası ise ilk kez kitlesel bir hareketin hükümetin üst düzey bir ismini görevden çekilmeye zorlayabildiğini gösterdi.
Üstelik 20 Temmuz’daki protestolara yönelik polis müdahalesi, hükümetin toplum üzerindeki zorlayıcı gücünün daha geniş bir kesim tarafından sorgulanmasına neden oldu. Gazeteci Harish Khare’ye göre bu kez devletin baskı gücü Keşmir’deki “teröristler”, Chhattisgarh’daki Naksalitler ya da kuzeydoğudaki isyancılar karşısında değil, ülkenin başkentinin merkezinde toplanan öğrenciler karşısında kullanılıyordu. Bu durum, Modi yönetiminin “kontrol ve hâkimiyet” imajının sürdürülebilirliği konusunda önemli bir kırılma yarattı.
Seçim sonuçları da bu kırılmayı güçlendirdi. Bihar ve Madhya Pradesh’te BJP’nin aldığı yenilgiler, özellikle BJP’nin Hindi kuşağındaki siyasi hâkimiyeti açısından sembolik önem taşıyor. BJP’nin yalnızca Gujarat’taki koltuğu koruyabilmesi ve burada dahi oy farkının gerilemesi, siyasi atmosferin değişmekte olduğuna ilişkin yorumları güçlendirdi.
Bununla birlikte, bu gelişmelerin Modi döneminin sonunun geldiği anlamına geldiğini söylemek için henüz erken. İki ara seçim, tek başına ulusal bir siyasi dönüşümün kanıtı değil. Ancak daha önemli olan, uzun süredir tartışılmaz görülen bir siyasi düzenin artık sorgulanabilir hale gelmesi.
Eğer eğitim, işsizlik, hayat pahalılığı ve devlet kurumlarının hesap verebilirliği etrafında şekillenen hoşnutsuzluk farklı toplumsal kesimleri bir araya getirebilirse, CJP gibi hareketlerin siyasi etkisi seçimlere girmeden de büyüyebilir. BJP açısından asıl tehlike de burada yatıyor olabilir. Çünkü mesele yalnızca birkaç koltuğun kaybedilmesi değil; partinin yıllardır üzerine kurduğu “her seçimi kazanır” algısının artık eskisi kadar ikna edici olmaması.